Commissie: De rechtsstaat maken we samen.

Op 13 februari 2008 heeft de Commissie Uitdragen kernwaarden van de rechtsstaat, die voorgezeten werd door Wim Van de Donk, haar advies ‘Onverschilligheid is geen optie. De rechtsstaat maken we samen’ gepresenteerd. De commissie was geïnstalleerd om voorstellen te doen over de manier waarop burgers bekender en vertrouwder gemaakt kunnen worden met de kernwaarden van de rechtsstaat.

De commissie komt tot de conclusie dat kernwaarden niet alleen uitgedragen moeten worden, maar vooral ook voorgeleefd. Dit beeld komt ook terug in de aanbevelingen die de commissie doet.

Aanbevelingen van de commissie:
1) Geef consequent het goede voorbeeld.
2) Geef meer ruimte en tijd aan de praktijk.
3) Creëer meer gelegenheden voor het tonen van publiek leiderschap.
4) Ruimte voor het leren van fouten.
5) Investeer in samenhangend en goed onderzoek naar het vertrouwen in de rechtsstaat.
6) Verlies nooit het belang van toezicht en handhaving uit het oog.
7) Versterk de burgerschapsontwikkeling op scholen en ook daarbuiten.
8) Volg de ontwikkeling op internet en overweeg instelling van een recht op antwoord in de media.
9) Voer een discussie over de betrokkenheid van burgers bij de rechtspraak.
10) Volg de koekoeksei-strategie.

In juridische literatuur worden over het algemeen vier voorwaarden genoemd waaraan een staat moet voldoen teneinde een rechtsstaat genoemd te mogen worden: het legaliteitsbeginsel, machtenscheiding, onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak en grondrechten. Als óók aan de voorwaarde ‘democratie’ is voldaan, spreken we van een democratische rechtsstaat.(1) Als ik de aanbevelingen van de commissie lees, krijg ik echter de indruk dat zij nog meer kernwaarden uit deze kenmerken hebben gedestyleert. De zin, de kernwaarden van de rechtsstaat vormen het uitgangspunt bij het bespreken en oplossen van maatschappelijke vraagstukken,(2) is bijvoorbeeld niet goed te begrijpen in het licht van de zo-even door mij genoemde kenmerken van de rechtsstaat. Wat dat betreft vind ik het jammer dat er in het voorwoord wel wordt gerefereerd aan “vele klassieke en vooral juridische teksten” waar de kernwaarden in genoemd worden, maar dat er niet even een schets van deze kernwaarden wordt gegeven. Die schets wordt wel in het eerste hoofdstuk van het rapport gegeven.

De commissie haalt in het eerste hoofdstuk van haar advies een eerder rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid uit 2002 aan, en citeert daaruit vijf belangrijke voorwaarden waaraan voldaan moet zijn wil de rechtsstaat ook feitelijk kunnen functioneren.(3)

Vijf voorwaarden voor het functioneren van de rechtsstaat:
1) Effectieve rechtshandhaving: m.n. strafrecht.
2) Adequaat presterende overheid: effectief, efficiënt, flexibel, snel, klantvriendelijk etc.)
3) Goed functionerende rechterlijke macht.
4) Levendige maatschappelijke samenleving als draagvlak.
5) Voldoende vertrouwen van de bevolking in het recht.

Het woord rechtsstaat - dat in het advies gelezen moet worden als ‘sociaal democratische rechtsstaat’ - wordt dus niet zozeer in haar staatsrechtelijke maar in haar rechtstheoretische betekenis gebruikt. De adviescommissie definieert de kernwaarden van de rechtsstaat dan ook als waarden die ons herinneren aan het antwoord op de vraag in wat voor samenleving wij willen leven en wat voor soort samenleving wij willen zijn.(4) Het belangrijkste uitgangspunt is daarbij de menselijke waardigheid, van waaruit de commissie drie kernwaarden formuleert.(5)

Drie kernwaarden:
1) Vrijheid: Alle mensen in Nederland zijn vrij om te denken, te zeggen en te doen wat ze willen, maar alleen als ze daarmee de vrijheid en gelijkwaardigheid van anderen niet in gevaar brengen.
2) Gelijkwaardigheid: Alle mensen in Nederland zijn gelijkwaardig, want de menselijke waardigheid en vrijheid van de een zijn niet belangrijker dan die van de ander.
3) Solidariteit / broederschap: Alle burgers die in Nederland leven, hebben recht op steun van anderen, zeker wanneer zij die nodig hebben, en het zonder die steun niet zouden redden.

De kernwaarden die ten grondslag liggen aan de Nederlandse sociaal democratische rechtsstaat zijn dus dezelfde als die welke aan de Franse Revolutie (eind 18e eeuw) ten grondslag hebben gelegen. Teneinde die te kunnen verwezenlijken moet uiteraard sprake zijn van een samenleving waarin mensen niet alleen veilig zijn, maar zich ook veilig voelen. En zo valt het hele advies eigenlijk samen te vatten met één regel uit het werk van de filosoof Immanuel Kant: Handel volgens die stelregel waarvan u zou willen dat het een algemene wet zou zijn.(6) Als wij elkaar, in het klein en in het groot, die regel blijven voorhouden en hem zelf actief proberen na te leven, dan is het werk van deze commissie meer dan vruchtbaar.

Voetnoten

1
Zie o.a.: Burkens, Kummeling, Vermeulen, Widdershoven; Beginselen van de democratische rechtsstaat, Inleiding tot de grondslagen van het Nederlandse staats- en bestuursrecht, Kluwer, 6e druk (2006).
2
Commissie Uitdragen kernwaarden van de rechtsstaat; Onverschilligheid is geen optie, 13 februari 2008, Pg. 13.
3
Commissie Uitdragen kernwaarden van de rechtsstaat; Onverschilligheid is geen optie, 13 februari 2008, Pg. 19.
4
Commissie Uitdragen kernwaarden van de rechtsstaat; Onverschilligheid is geen optie, 13 februari 2008, Pg. 27.
5
Commissie Uitdragen kernwaarden van de rechtsstaat; Onverschilligheid is geen optie, 13 februari 2008, Pg. 29.
6
Handle so, dass die Maxime deines Willens jederzeit zugleich als Prinzip einer allgemeinen Gesetzgebung gelten könne. - § 7 Grundgesetz der reinen praktischen Vernunft in der Kritik der praktischen Vernunft, Pg. 36.