Uitgever mag terugkomen op toezegde publicatie

Een uitgever van een wetenschappelijk tijdschrift mag wegens zwaarwegende omstandigheden terugkomen op een toezegging van de redactie dat een artikel geplaatst zal worden.

Vijf wetenschappers hebben uitgeverij Elsevier een artikel ter publicatie in het tijdschrift Medical Hypotheses aangeboden waarin zij concluderen dat met HIV besmette personen geen baat hebben bij HIV-medicatie. Hun hypothese is dat HIV niet noodzakelijkerwijze Aids veroorzaakt.

Op 12 juni 2009 is een van de co-auteurs van het artikel per e-mail gemeld dat het artikel gepubliceerd zou worden. In juli 2009 is het artikel op twee websites van Elsevier gepubliceerd, maar begin augustus 2009 – nog voor het artikel zou worden gepubliceerd in de papieren editie van Medical Hypotheses – heeft Elsevier het artikel ingetrokken. In een bericht op de websites schreef de uitgever dat derden hun serieuze zorgen hebben geuit over de kwaliteit van het artikel, dat zeer controversiële opvattingen bevat over de oorzaken van Aids. Opvattingen die potentieel schadelijk zouden kunnen zijn voor de wereldvolksgezondheid. Daarom is het artikel tijdelijk uit de databases van Elsevier verwijderd in afwachting van een definitieve beslissing die genomen zou worden na nader onderzoek. De auteurs hebben bij Elsevier geprotesteerd tegen de intrekking van hun artikel.

Peer reviews

Elsevier heeft de wetenschappelijke kwaliteit van het betreffende artikel door vijf peer reviews laten beoordelen. Deze peer reviewers maakten allen deel uit van het redactionele team van het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift The Lancet. Zij oordeelden unaniem dat het artikel volstrekt niet verantwoord en potentieel schadelijk voor de wereldvolksgezondheid was en hebben de uitgever aanbevolen het artikel niet (opnieuw) te publiceren.

Zwaarwegende omstandigheden

In het onderhavige geval zijn er toezeggingen gedaan door de redactie van Medical Hypotheses, die door de uitgever niet zijn nagekomen. In kort geding oordeelde de rechtbank dat dergelijke toezeggingen in beginsel bindend zijn. Wanneer echter, zelfs binnen het ruimhartige toelatingsbeleid van Medical Hypotheses, zodanige kritiek op het artikel blijkt te kunnen worden uitgeoefend dat de redactie in redelijkheid niet tot publicatie had mogen overgaan, kan Elsevier haar eigen verantwoordelijkheid als uitgever laten gelden. Onder dergelijke zeer bijzondere en zwaarwegende omstandigheden kan worden geoordeeld dat Elsevier niet (langer) aan een toezegging is gebonden. Met de publicatie van het artikel zou het werk immers een bepaalde wetenschappelijke status hebben gekregen, die gezien het omstreden onderwerp en de aard van de kritiek niet terecht is. Om die reden was volgens de rechtbank in casu sprake van een zwaarwegende omstandigheid op grond waarvan de uitgever mocht terugkomen op de eerder gedane toezegging.

Vrijheid van meningsuiting

Eén van de auteurs heeft bij de rechtbank nog een beroep gedaan op zijn vrijheid van meningsuiting. Deze is in situaties als de onderhavige volgens de rechtbank echter niet in het geding. Elsevier heeft terecht aangevoerd dat [eiser] tal van mogelijkheden ten dienste staan om het artikel in de openbaarheid te brengen, bijvoorbeeld door middel van publicatie op zijn eigen website. Dat het artikel dan niet die status krijgt die het zou krijgen door publicatie in Medical Hypotheses, kan niet als een aantasting van de vrijheid van meningsuiting worden aangemerkt. De vrijheid van meningsuiting van [eiser] kan niet leiden tot een verplichting tot meningsuiting van Elsevier.(1)

Voetnoten

1
Rb. Amsterdam 4 februari 2010, LJN BL2836.